Trước đây, mảnh đất này là Nghĩa trang tạm Bình Hòa A. Ảnh: Văn Thảo

Ở ấp Bình Hòa (xã Ngũ Hiệp), hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nơi từng là Nghĩa trang tạm Bình Hòa A nay đã thành vườn sầu riêng xanh tốt. Những trận chiến ác liệt năm nào dần lùi vào ký ức, cuộc sống mới đã phủ lên mảnh đất nhiều đổi thay. Nhưng dưới những gốc cây trĩu quả, có thể vẫn còn những người lính chưa được tìm thấy, chưa có một nơi an nghỉ trọn vẹn.

Khi Đội K91 triển khai tìm kiếm, gia đình ông Lê Văn Dẫn đã chủ động báo với địa phương, đề nghị cơ quan chức năng khảo sát khu vườn của mình. Để phục vụ nhiệm vụ, khoảng 120 gốc sầu riêng trên diện tích gần 2.800 m², trong đó nhiều cây đã hơn 15 năm tuổi, phải đốn bỏ.

Đó không phải một quyết định dễ dàng. Khu vườn là nguồn thu nhập chính của gia đình, mỗi vụ có thể mang lại lợi nhuận khoảng 300 triệu đồng. Đằng sau mỗi gốc cây là công sức chăm sóc, là khoản thu nhập được tích lũy qua nhiều năm, là sinh kế mà gia đình đã dày công vun đắp.

Bà Đón thường hay ra mảnh vườn theo dõi Đội K91 tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Văn Thảo

Bà Lê Thị Đón (em ông Dẫn), người trực tiếp chăm sóc khu vườn, không giấu được sự tiếc nuối. Nhưng nghĩ đến những người lính đã hy sinh trên mảnh đất này để đất nước có được hòa bình, bà hiểu rằng việc tìm kiếm cần được ưu tiên. Cây có thể trồng lại, kinh tế có thể gây dựng lại, còn những người đã nằm xuống thì cần được tìm thấy, đưa về nơi an nghỉ.

Sự lựa chọn ấy có lẽ là điều đáng suy ngẫm nhất. Bởi đồng thuận không có nghĩa là không có thiệt thòi, càng không phải mọi quyết định đều dễ dàng. Đó là khi người dân nhìn thấy phía sau lợi ích trước mắt của gia đình còn có một nghĩa tình lớn hơn, một trách nhiệm với lịch sử và những người đã hy sinh vì cuộc sống hôm nay.

Câu chuyện ở xã Ngũ Hiệp không phải trường hợp duy nhất. Tại ấp Tây (xã Kim Sơn), ông Võ Văn Vinh cũng tự nguyện mở khu vườn sapoche rộng khoảng 1.000 m² để Đội K91 tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Những cây sapoche gần 20 năm tuổi đang cho trái non. Việc đào tìm có thể ảnh hưởng đến bộ rễ, năng suất và thu nhập của gia đình. Tuy nhiên, ông Vinh vẫn đồng thuận, tạo điều kiện để gần 30 cán bộ, chiến sĩ triển khai nhiệm vụ. Do đường vào hẹp, máy móc khó tiếp cận, phần lớn công việc phải thực hiện thủ công. Từng lớp đất được đào lên, sàng lọc cẩn trọng, vừa bảo đảm yêu cầu tìm kiếm, vừa hạn chế ảnh hưởng đến vườn cây.

Ở xã Tân Thành, vườn dừa rộng khoảng 2.500 m² của gia đình ông Đỗ Văn Cam cũng được mở ra để lực lượng chức năng tìm kiếm. Nơi đây từng là nghĩa trang tạm trước năm 1992. Sau khi các phần mộ được cất bốc về Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Đồng Tháp, gia đình được cấp đổi đất để canh tác. Mười năm qua, những hàng dừa đã trở thành nguồn sinh kế của gia đình. Nhưng khi có thông tin khu vực này có thể còn hài cốt liệt sĩ, ông Cam hoàn toàn tự nguyện để lực lượng chức năng thực hiện nhiệm vụ.

03 khu vườn, 03 hoàn cảnh khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: người dân sẵn sàng chia sẻ lợi ích của mình để tạo điều kiện cho những người đã hy sinh được trở về yên nghỉ, ấm áp khói hương bên gia đình, người thân.

Trong công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, thời gian là một trong những thách thức lớn nhất. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, địa hình thay đổi, những địa danh cũ có thể không còn, nghĩa trang tạm năm nào đã trở thành vườn cây, ruộng lúa hoặc khu dân cư. Những dấu tích chiến tranh dần bị phủ lấp bởi nhiều lớp đất và sự biến đổi của cuộc sống. Trong hoàn cảnh ấy, ký ức của người dân trở thành nguồn thông tin đặc biệt quý giá. Một câu chuyện được cha mẹ kể lại, một vị trí từng chôn cất bộ đội, một dấu tích còn sót lại sau chiến tranh hay lời chỉ dẫn của người từng sống tại địa phương đôi khi có thể mở ra hướng tìm kiếm mà nhiều năm trước chưa thể xác định.

Việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ trong vườn sapoche được thực hiện thủ công. Ảnh: Văn Thảo  

Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” do Chính phủ phát động, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), đặt ra yêu cầu huy động sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, lực lượng vũ trang và toàn xã hội nhằm đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính các liệt sĩ còn chưa biết tên.

Tính đến ngày 24/9/2026, thực hiện Chiến dịch, tỉnh Đồng Tháp đã tìm kiếm, quy tập được 226 hài cốt liệt sĩ, trong đó có 47 hài cốt tại Campuchia và 179 hài cốt trong nước. Công tác khai quật, lấy mẫu cũng được triển khai trên diện rộng, đã có hơn 11.300 mộ được khai quật, thu nhận hơn 8.900 mẫu hài cốt liệt sĩ và bàn giao hơn 3.200 mẫu cho đơn vị giám định.  

Những con số cho thấy khối lượng công việc rất lớn. Nhưng phía sau đó là một số phận, một cuộc đời và có thể là sự chờ đợi kéo dài nhiều thập niên của một gia đình. Vì thế, tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn. Đó còn là cách đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” được cụ thể hóa bằng những việc làm thiết thực. Mỗi cuộc khai quật cần sự thận trọng; mỗi mẫu hài cốt cần được nâng niu, bảo quản và giám định đúng quy trình. Sự tri ân nằm trong chính cách chúng ta thực hiện từng công việc ấy.

Nhưng để hành trình này đi xa hơn, không thể thiếu sự đồng hành của Nhân dân. Chiến tranh đã lùi xa. Những người trực tiếp chứng kiến thời khắc bom đạn, đau thương cũng ngày một ít đi. Vì vậy, mỗi câu chuyện được kể lại, mỗi nhân chứng được tìm gặp, mỗi địa điểm còn lưu trong ký ức đều trở nên quý giá. Điều quan trọng là phải kịp thời ghi nhận, kiểm chứng và lưu giữ những thông tin ấy trước khi chúng mất đi cùng thời gian.

Nhìn từ những khu vườn ở tỉnh Đồng Tháp, có thể thấy lòng dân đôi khi được thể hiện bằng những điều rất giản dị: chấp nhận đốn bỏ những cây ăn trái đã nhiều năm vun trồng, mở một phần đất đang canh tác, góp công hay nấu một bữa cơm cho lực lượng tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Những việc làm ấy tưởng như nhỏ bé nhưng lại góp phần nối liền ký ức chiến tranh với trách nhiệm của hôm nay.

Cây có thể trồng lại. Vườn có thể xanh trở lại. Cuộc sống có thể tiếp tục sinh sôi. Nhưng sự hy sinh của những người đã ngã xuống không thể thay thế. Vì vậy, đưa các anh trở về không chỉ là hoàn thành một nhiệm vụ. Đó còn là cách thế hệ hôm nay trả lời với lịch sử, với những người đã trao lại cho chúng ta cuộc sống hòa bình.